Het probleem

In de jaren twintig van de vorige eeuw ontdekten scheikundigen dat ze plastic konden maken van aardolie. Dit product vinden we nu terug als verpakkingsmateriaal voor ongeveer alles wat we eten en drinken. Maar dit product belandt ook in het milieu. Michiel Roscam Abbing is schrijver van de Plastic Soup Atlas van de Wereld en werkzaam bij de Plastic Soup Foundation. Hier doet hij verslag van wetenschappelijk onderzoek en actuele ontwikkelingen. Roscam Abbing legt uit waarom het zo problematisch is als plastic in de natuur belandt. “De plasticsoep is ontstaan door een combinatie van een prachtige uitvinding en een milieuvervuilend product. Het probleem is dat plastic niet op natuurlijke wijze afbreekt. De gunstige producteigenschappen zijn rampzalig voor de natuur.” 

Roscam Abbing legt uit dat je plastic op de meest afgelegen plekken ter wereld vindt. “De plasticsoep is overal, zelfs in de diepste punten van de oceaan. Je vindt het in alle vormen: er zijn ook microplastics die je niet ziet. Ze zitten in het water, in de grond en in de lucht. Je ademt ze in, zonder dat je het weet.”

Ambitieuze doelen

Natuur & Milieu is een van de initiatiefnemers van dit zogeheten Plastic Pact. Jelmer Vierstra, programmaleider circulaire economie bij Natuur & Milieu, vertelt er meer over. “Van tevoren hebben wij goed nagedacht over dit pact. We hebben alleen afspraken gemaakt die ook in het belang van bedrijven zijn. Betere recycling is niet alleen goed voor het milieu, maar levert ook lagere kosten voor de partijen op. Zaken zoals statiegeld en de aanpak van zwerfafval moet je zoveel mogelijk wettelijk regelen, want dat gebeurt vrijwillig toch niet.” Het pact wordt gezien als een goede aanvulling op bijvoorbeeld de wettelijk geregelde uitbreiding van statiegeld en het verbod op bepaalde wegwerpplastics. 

Ook Irina van der Hoorn, beleidsmedewerker Economische Zaken & Milieu van D66, spreekt haar lof uit over het Plastic Pact. Volgens haar is het een goede eerste stap. “Het is altijd goed om ambitieuze doelen te stellen: je hebt dan een stip aan de horizon om naartoe te werken. Wat heel sterk is aan het pact, is dat het een afspraak is met heel veel verschillende partners en dat iedereen het kan ondertekenen. Hierdoor heeft het een breed draagvlak.”

Maar er is ook kritiek op het pact. De Plastic Soup Foundation stelt dat zolang het op vrijwillige basis is, het gevaar bestaat dat er niets gebeurt. “46% van de bedrijven die heeft toegezegd om data over hun plasticgebruik aan te leveren, heeft dat niet gedaan”, aldus Roscam Abbing.

‘Door de lage olieprijs is er geen afzet voor het gerecyclede plastic'

Recycling

Door plastic te recyclen, voorkom je dat het plastic in de zee terechtkomt. Maar hoe goed is dat geregeld in Nederland? Volgens Mariëlle Alberda-Huuskes, werkzaam bij afvalverwerker SUEZ, wordt er in Nederland steeds meer plastic gerecycled. Maar op dit moment zit de recyclingindustrie in een lastig parket. “Het probleem is dat er op dit moment heel veel plastic wordt ingezameld, maar dat er door de lage olieprijs eigenlijk geen afzet is voor de korreltjes die we van het plastic maken. Daarnaast is nieuw plastic op dit moment door de lage olieprijs een stuk goedkoper. We proberen nu heel veel gerecycled plastic op te slaan: we hebben zeecontainers en pakhuizen vol, maar het opslaan kost ontzettend veel geld”, aldus Alberda-Huuskes. Door de coronacrisis is er een grote stagnerende doorstroom van producten in de gehele wereldeconomie. Als gevolg van de verlaagde productie in de meeste sectoren is ook de vraag naar gerecycled plastic aanzienlijk gedaald.

In Nederland is het (plastic)afvalbeleid niet landelijk geregeld. Dit zorgt er volgens SUEZ voor dat de kwaliteit van het ingezamelde plastic hieronder lijdt. Ook Vierstra van Natuur en Milieu uit zijn zorgen: “Ik weet niet of je 100% uniformiteit in je inzameling moet hebben, maar ik denk dat er nu te veel verschillen zijn.” Wel moet volgens Alberda-Huuskes onthouden worden dat plastic nog niet heel lang apart wordt ingezameld en verwerkt. “Glas en papier worden bijvoorbeeld al een lange tijd apart gehouden. Het recyclingpercentage is daardoor bijna 100%, dus er is zeker toekomst voor de plasticrecyclingindustrie.”

Plasticgebruik neemt toe

Steeds meer mensen zijn begaan met het milieu, maar desondanks staat de plastickraan nog wagenwijd open. Op dit moment gebruiken we in Europa jaarlijks 30 kilo plastic per persoon. Volgens Michiel Roscam Abbing van de Plastic Soup Foundation is dit een probleem. “De verwachting is dat het plasticgebruik de komende jaren alleen maar toeneemt, ondanks de maatregelen die al worden genomen in het kader van de Europese richtlijnen.”

Consumentenpsycholoog Patrick Oberstadt denkt niet dat het de consument expres moeilijk wordt gemaakt om plastic te mijden. “Het zijn waarschijnlijk de overblijfselen van hoe we de afgelopen jaren hebben geleefd. Je bent met plastic opgegroeid en er zijn zoveel dingen gemaakt van plastic. Het is deels gemak en gewenning: het plastic is als het ware in de samenleving gesleten. Hierdoor wordt het moeilijker om een alternatief te vinden.” Mensen zijn gewoontedieren, zo geeft Oberstadt aan. “Als de consument het plasticgebruik drastisch zou willen veranderen, zal diegene zijn of haar routine moeten doorbreken. De afstand naar de supermarkt, tijd, geld en je gebruikelijke routine zijn allemaal barrières die je ervan weerhouden om iets te veranderen aan je gedrag.”

‘Het is deels gemak en gewenning: het plastic is als het ware in de samenleving gesleten'

Levensstijl

Ook Chris Bruijnes, directeur van KIDV (Kennisinstituut Duurzaam Verpakken), geeft aan dat we moeten kijken naar onze eigen levensstijl. “Je kunt plastic wel de schuld geven, maar uiteindelijk is de hele economie zo geperfectioneerd geraakt dat plastic een centrale positie heeft ingenomen. Als je minder plastic gaat gebruiken, worden voedingsmiddelen minder lang houdbaar. Dit betekent dat het hele logistieke systeem vanaf het begin tot het eind veel korter moet worden. Er gaat namelijk een hele logistieke periode overheen, voordat het product vanaf de grond waar het vandaan komt uiteindelijk op het bord van de consument terechtkomt. Daarbij moet het product als het eenmaal in de schappen ligt, ook nog een week houdbaar zijn.”

Volgens Bruijnes is het lastig voor de supermarkten, omdat ze verkoper zijn van hun eigen huismerk én van private labels zoals Unilever. “De supermarkten kunnen alleen iets veranderen aan hun eigen huismerk. Eigenlijk moet je naar alle partijen kijken die de schappen in de supermarkten vullen, want de supermarkt is voor een deel ook gewoon een soort doorgeefluik.” Het komt volgens Bruijnes dus eigenlijk door onszelf, door onze welvaart en door het feit dat wij alles willen eten en drinken op het moment dat wij dat willen. “Er zijn mensen die in de winter aardbeien willen eten. In theorie zou het kunnen om met veel minder plastic te gaan leven, maar dan zou je meer seizoensgebonden moeten gaan eten.”

Maar ook private labels als Unilever zetten een handtekening onder het Plastic Pact. Zij geven op deze manier aan dat zij willen werken aan het oplossen van het plasticprobleem. “In 2017 hebben we toegezegd ervoor te zorgen dat 100% van onze plastic verpakkingen in 2025 volledig herbruikbaar, recyclebaar of composteerbaar zijn. En we boeken vooruitgang", laat Unilever in een reactie weten.

Politiek

De overheid zou zich volgens Irina van der Hoorn van D66 meer moeten bemoeien met het plasticprobleem. “Vanaf 1 juli 2021 komt er statiegeld op kleine plastic flesjes en hier zijn we dan ook erg blij mee. Dit is een van de voorbeelden waaruit blijkt dat wij als overheid wél ingrijpen en dat we met hele concrete maatregelen komen.” Ook gaat Van der Hoorn in op het Plastic Pact: “Het wordt een uitdaging om de doelen in 2025 te halen, maar daar moet zeker naar gestreefd worden. Als blijkt dat hier regelgeving voor nodig is, wordt daar zeker naar gekeken.”

Buitenland 

In Duitsland werken ze met een landelijk beleid. Of ze in Nederland beter af zijn met vergelijkbare regelgeving, weet Stephan Pult niet zeker. Hij is communicatiemedewerker bij het Verpackungsregister, een Duits inschrijvingsregister voor plasticproducenten. “Alle landen kunnen natuurlijk iets van elkaar leren, maar als we gaan kijken naar de scheiding van het plastic afval zijn er in Duitsland wel eenduidige regels en in Nederland niet.” 

Er wordt in Duitsland, in tegenstelling tot in sommige Nederlandse gemeenten, niet gedaan aan nascheiding. Dit is een systeem waarbij al het afval in dezelfde bak wordt gegooid en de spaarzame grondstoffen, zoals plastic, er vervolgens uitgevist worden. Alberda-Huuskes van SUEZ licht toe dat nascheiding inderdaad geen goed inzamelingsalternatief is. “Hoe schoner de stroom, hoe beter je iets kunt recyclen en na nascheiding is het plastic allesbehalve schoon…” Een mixvorm invoeren in heel Nederland is volgens Alberda-Huuskes wel een idee voor de toekomst. “Als je buiten plasticinzameling om nog een keer aan nascheiding zou doen, zorg je ervoor dat er nóg meer plastic gerecycled kan worden.”  

Oplossing

Het plasticprobleem is dus niet van de een op de andere dag op te lossen. Aan de ene kant moet er worden gekeken naar een circulaire kringloop en aan de andere kant moeten we onderzoeken of we met minder plastic kunnen leren leven. Maar we moeten ook onthouden dat plastic als verpakkingsmateriaal een wondermiddel is. Er moet vooral voor gezorgd worden dat het plastic niet ongecontroleerd in het milieu belandt.

Al met al wordt het Plastic Pact dus gezien als een stap in de goede richting. Naast dit pact is het zaak dat er wetten komen die eenheid creëren binnen de regelgeving rondom het plasticprobleem. En waarom de consument thuiskomt met een boodschappentas vol met plastic? Dat ligt deels bij de consument zelf. Een routine doorbreken blijkt erg lastig te zijn en we willen ook nog eens alles kunnen eten op ieder moment. Deze combinatie zorgt ervoor dat het overgrote deel van de consumenten iedere week weer het boodschappenmandje volgooit met plastic verpakkingen.